Co to greenwashing i jak go rozpoznać?

Przeczytaj także:

Zielone inwestycje i ekoinnowacje w firmach – zobacz praktyczne przykłady i uniknij greenwashingu

PEFCR - Product Environmental Footprint Category Rules

W różnych obszarach regulacji prawnych istnieją przepisy dotyczące zakazów i konsekwencji prawnych podawania nieprawdziwych informacji, dotyczy to także ochrony środowiska.

Występującym zjawiskiem jest także reklamowanie korzyści dla konsumentów, które są nieistotne i bezpośrednio niezwiązane z żadną cechą danego produktu (np. marka wody butelkowanej jest bezglutenowa, papier nie zawiera plastiku). Dodatkowo zdarza się ukrywanie przedwczesnego starzenia się produktów lub ich celowe postarzanie (i tym samym negatywnego wpływu na środowisko w postaci zwiększenia ilości odpadów i zużycia energii oraz surowców). Niekorzystne jest także ukrywanie informacji, że aktualizacja oprogramowania ma negatywny wpływ na funkcjonowanie produktu (propozycja aktualizacji systemu operacyjnego na smartfonie powinna wiązać się z poinformowaniem konsumenta, że aktualizacja będzie miała negatywny wpływ na działanie funkcji smartfona, np. poziom naładowania baterii).

W praktyce występują jednak nieprawidłowości. Konsumenci czytając różnorodne napisy (np. na etykietach) lub w reklamach, nie mogą zweryfikować, czy produkt rynkowy spełnia hasła reklamowe i są na to określone dowody. Często dochodzi w takiej sytuacji do wprowadzenia konsumenta w błąd. Uderza to także w pozostałych przedsiębiorców, którzy podają wiarygodne i prawdziwe informacje. Opisany sposób komunikowania, który opiera się na fałszywych informacjach, wprowadzających w błąd lub sprawiających wrażenie, że produkt lub jego elementy wywierają pozytywny wpływ na środowisko, nazywamy greenwashingiem.

1. Ukryte działanie produktu – opis produktu jest zgodny z wymogami ochrony środowiska w pewnym zakresie, bez uwzględnienia pozostałych elementów jego wpływu na środowisko (np. kosmetyk spełnia wymogi środowiskowe, ale równocześnie proces jego produkcji powoduje zanieczyszczenie powietrza; produkt wykonany jest z materiału pochodzącego z recyklingu, ale w rzeczywistości jedynie opakowanie wykonane jest z materiału pochodzącego z recyklingu).

2. Brak dowodów na ekologiczny charakter produktu– jako dowód ekologicznego charakteru produktu powołuje się na nieistniejące lub pozorowane badania naukowe, brak certyfikatów ekologicznych dla produktu.

3. Bezużyteczne informacje – na etykietach umieszcza się informacje, które są nieistotne lub bezużyteczne dla konsumentów, w celu sprawienia wrażenia ekologicznego charakteru produktu, np.:

• • oznakowanie cruelty-free (symbol króliczka) informuje, że produkt nie był testowany na zwierzętach;

  • informacja, że produkt został przebadany dermatologicznie.

4. Świadomy brak precyzji – opis produktu jest nieprecyzyjny i tym samym pozostawiony do właściwej interpretacji przez konsumentów (np. wskazanie, że produkt jest naturalny bez wskazania składu, powoduje naruszenie normy międzynarodowej PN-ISO16128, która zawiera metodykę obliczania indeksów naturalności, pochodzenia naturalnego oraz organiczności i pochodzenia organicznego dla produktów kosmetycznych).

5. Zachęcanie do wyboru najlepszego ze wskazanych szkodliwych produktów – strategia mniejszego zła (np. oferowany proszek wytwarzany przy spełnieniu pewnego zakresu wymogów środowiskowych jest lepszym wyborem od innego produktu – odpowiednika − ten drugi produkt jest pokazany jako gorszy).

6. Brak wyeksponowania wszystkich kosztów (ukryte koszty alternatywne) – wskazywane są pozytywne cechy produktu i pomijane wady, które będą powodować negatywny wpływ na środowisko podczas użytkowania.

7. Wykorzystywanie braku świadomości konsumentów, w tym różnic pomiędzy oznakowaniem podlegającym systemom certyfikacji osób trzecich z zachowaniem bezstronności, a oznakowaniem podlegającym certyfikacji własnej, subiektywnej bez weryfikacji strony trzeciej.

Działania, które można podejmować, żeby dokonywać wyboru produktów rzeczywiście mających ekologiczne cechy, to:

• analizowanie przepisów prawa (dyrektyw, rozporządzeń) i innych publikacji (np. badań)
• czytanie etykiet
• weryfikowanie wiarygodności posiadanego przez producenta certyfikatu
• poznawanie opinii innych użytkowników, którzy używali danego produktu i dzielą się opinią na temat wiarygodności zadeklarowanych funkcji na etykiecie
• ocena praktyki produkcji (np. stosowanie zrównoważonych praktyk produkcyjnych – zmniejszenie zużycia energii i wody, wykorzystywanie materiałów przyjaznych dla środowiska)
• analizowanie cyklu życia produktu – weryfikacja, czy firma, reklamując swój produkt jako ekologiczny, bierze pod uwagę cały cykl życia produktu: od pozyskania surowców i produkcji, przez użytkowanie, aż po utylizację odpadów, a nie wyłącznie jego wycinek

Mechanizm zapobiegania greenwashingowi, opisany w nowej dyrektywie UE, polega m.in. na tym, że:

1. twierdzenia dotyczące ekologiczności w zakresie klimatu odnoszą się do neutralności pod względem emisji dwutlenku węgla
2. przepisy będą zabraniały stosowania twierdzeń dotyczących ekologiczności, jeżeli nie będą poparte dowodami
3. twierdzenia przedsiębiorcy będą weryfikowane przez zewnętrznego, niezależnego eksperta

Greenwashing, jako działanie wprowadzające konsumentów w błąd, znajduje odzwierciedlenie w przepisach prawa zarówno Unii Europejskiej, jak i prawa krajowego. Celem regulacji jest ograniczenie nieuczciwych praktyk rynkowych i zapewnienie, że informacje ekologiczne przekazywane przez przedsiębiorców są rzetelne, sprawdzalne i zrozumiałe dla odbiorców.

Akty prawne UE związane z greenwashingiem:

1. Dyrektywa 2005/29/WE − dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym.

2. Dyrektywa 2023/0085/WE − zobowiązuje przedsiębiorców do przedstawiania dowodów dotyczących ich marketingowych oświadczeń środowiskowych przed reklamowaniem produktów jako ekologicznych; dyrektywa będzie chronić konsumentów przed wprowadzaniem w błąd co do ekologiczności.

3. Dyrektywa 2024/825/WE − wzmocnienia pozycji konsumentów w procesie transformacji ekologicznej przez lepszą ochronę przed nieuczciwymi praktykami oraz lepsze informowanie.

Polskie akty prawne związane z greenwashingiem:

Ustawa z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym:

• art. 5 − praktykę rynkową uznaje się za działanie wprowadzające w błąd, jeżeli działanie to w jakikolwiek sposób powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął.

• art. 6 − praktykę rynkową uznaje się za zaniechanie wprowadzające w błąd, jeżeli pomija istotne informacje potrzebne przeciętnemu konsumentowi do podjęcia decyzji dotyczącej umowy i tym samym powoduje lub może powodować podjęcie przez przeciętnego konsumenta decyzji dotyczącej umowy, której inaczej by nie podjął.