Obowiązki środowiskowe w HSE - co obejmuje system HSE w firmie?

HSE (Health, Safety, Environment) to zintegrowany system zarządzania, którego celem jest ograniczanie ryzyka związanego z ludźmi, środowiskiem i procedurami zachodzącymi w przedsiębiorstwie. System HSE jest bezpośrednio powiązany z działalnością biznesową firmy i wpływa zarówno na jej wyniki finansowe - poprzez ograniczenie awarii, kar administracyjnych i przestojów - jak i na budowanie wiarygodności w obszarze ESG oraz społecznej odpowiedzialności biznesu. Wspiera również efektywność codziennej działalności operacyjnej.

System HSE obejmuje trzy wzajemnie uzupełniające się obszary:

• H (Health) - zdrowie pracowników, zarówno fizyczne, jak i psychiczne, oraz działania zmierzające do ograniczenia chorób zawodowych i wypadków przy pracy,

• S (Safety) - bezpieczeństwo procesów, instalacji i organizacji pracy, a nie wyłącznie bezpieczeństwo na stanowisku pracy,

• E (Environment) - wpływ działalności przedsiębiorstwa na środowisko oraz realizację obowiązków środowiskowych w HSE.

Certyfikat wydaje firma, która przeprowadza audyt. W Polsce audyty certyfikujące przeprowadzają m.in. jednostki takie jak Polskie Centrum Badań i Certyfikacji (PCBC).

W praktyce spotyka się błędne utożsamianie HSE wyłącznie z BHP. Wynika nieprawidłowego uproszczenia i faktu, że w wielu przedsiębiorstwach obszar bezpieczeństwa i higieny pracy jest najbardziej rozwinięty. W efekcie HSE było organizacyjnie dołączane do istniejących w firmie struktur zajmujących się BHP. Regulacje BHP w ramach prawa pracy są bardzo szczegółowe i restrykcyjnie egzekwowane podczas kontroli. To powoduje, że firmy kładą nacisk przede wszystkim na spełnienie wymogów BHP, a w mniejszym stopniu na aspekty środowiskowe i zdrowie.

Takie podejście jest jednak nieprawidłowe. Ograniczanie HSE wyłącznie do BHP powoduje pominięcie istotnych elementów, takich jak:

• zdrowie pracowników w długiej perspektywie, w tym stres i choroby przewlekłe,

• bezpieczeństwo procesów technologicznych oraz zapobieganie awariom,

• wpływ działalności przedsiębiorstwa na środowisko, w tym emisje, gospodarkę odpadami oraz zrównoważony rozwój.

W wielu firmach BHP, ochrona środowiska, zarządzanie ryzykiem oraz audyt funkcjonują jako oddzielne działy. Takie podejście prowadzi do braku integracji działań we wdrażaniu HSE oraz uproszczenia myślenia, że HSE to to, co robi dział BHP.

Jeśli firma nie ma zintegrowanego podejścia, HSE ogranicza się do BHP i traci strategiczny cel. Niewłaściwe jest także ograniczanie roli HSE wyłącznie do czynności kontrolnych i dokumentacyjnych, takich jak szkolenia, instrukcje, audyty czy wypełnianie obowiązków formalnych.

Jednym z elementów systemu HSE są obowiązki środowiskowe, które pozwalają ograniczać wpływ działalności przedsiębiorstwa na środowisko oraz zapewnić zgodność z wymaganiami prawa. Obejmują one zarówno działania organizacyjne, jak i techniczne, a ich realizacja wymaga stałego monitorowania oraz doskonalenia procesów.

Pierwszym krokiem jest identyfikacja wszystkich aspektów środowiskowych, czyli określenie, w jaki sposób działalność firmy oddziałuje na środowisko. Analiza obejmuje przede wszystkim:

• emisje do powietrza (np. pyły, gazy, lotne związki organiczne - VOC),

• zrzuty ścieków,

• wytwarzanie odpadów,

• zużycie surowców, wody i energii,

• hałas i wibracje,

• ryzyko awarii środowiskowych, takich jak wycieki czy skażenia.

Po zidentyfikowaniu aspektów środowiskowych przedsiębiorstwo powinno ocenić, które z nich są istotne i wymagają stałej kontroli.

System HSE wymaga zapewnienia zgodności z obowiązującymi przepisami prawa ochrony środowiska. Dotyczy to przede wszystkim:

• uzyskiwania wymaganych pozwoleń środowiskowych, w tym pozwoleń zintegrowanych, pozwoleń na emisję do powietrza oraz pozwoleń wodnoprawnych,

• przestrzegania dopuszczalnych limitów emisji i innych wymagań wynikających z decyzji administracyjnych,

• prowadzenia wymaganej ewidencji, m.in. w systemie BDO,

• sporządzania i przekazywania sprawozdań do właściwych organów, takich jak KOBiZE, GIOŚ czy Wody Polskie.

HSE wymaga monitorowania własnych parametrów, zmian w przepisach oraz dostosowywania do nich działalności.

3. Gospodarka odpadami

W systemie HSE gospodarka odpadami obejmuje:

• prawidłową klasyfikację odpadów,

• selektywne zbieranie i magazynowanie,

• przekazywanie odpadów wyłącznie uprawnionym odbiorcom,

• prowadzenie wymaganej dokumentacji, w tym kart przekazania odpadów,

• podejmowanie działań ograniczających ilość wytwarzanych odpadów.

4. Emisje i ochrona powietrza

Każda instalacja lub proces powodujący emisję substancji do powietrza powinien być kontrolowany, co oznacza:

• wykonywanie pomiarów emisji,

• utrzymywanie urządzeń ograniczających emisję, np. filtrów,

• raportowanie emisji, m.in. do KOBiZE,

• stosowanie rozwiązań opartych na najlepszych dostępnych technikach (BAT) w celu ograniczania emisji.

5. Gospodarka wodno-ściekowa

W tym obszarze przedsiębiorstwo powinno zapewnić:

• kontrolę zużycia wody,

• monitoring jakości ścieków,

• uzyskanie wymaganych pozwoleń wodnoprawnych,

• zabezpieczenie gleby i wód przed zanieczyszczeniem.

6. Zarządzanie substancjami niebezpiecznymi

Do podstawowych obowiązków należą:

• prowadzenie ewidencji substancji chemicznych,

• stosowanie kart charakterystyki (SDS),

• właściwe magazynowanie substancji,

• zapobieganie wyciekom i skażeniom,

• przestrzeganie wymagań rozporządzeń REACH i CLP.

7. Zapobieganie awariom środowiskowym

Minimalizacja ryzyka awarii środowiskowych obejmuje:

• opracowanie procedur awaryjnych,

• szkolenie pracowników,

• zapewnienie odpowiedniego wyposażenia, np. sorbentów i zabezpieczeń,

• raportowanie oraz analizę zdarzeń.

8. Monitoring i pomiary środowiskowe

Kontrola wpływu działalności przedsiębiorstwa na środowisko obejmuje:

• pomiary emisji, hałasu i ścieków,

• kontrolę zużycia mediów,

• prowadzenie rejestrów i raportów,

• wykonywanie audytów środowiskowych.

9. Szkolenia i budowanie świadomości pracowników

Skuteczny system HSE wymaga systematycznego podnoszenia kompetencji pracowników poprzez:

• szkolenia środowiskowe,

• szkolenia z zasad segregacji odpadów,

• przygotowanie do reagowania na awarie,

• promowanie prośrodowiskowych zachowań.

10. Ciągłe doskonalenie wyników środowiskowych

Jednym z podstawowych założeń HSE jest ciągła poprawa efektów środowiskowych poprzez:

• redukcję emisji CO₂,

• optymalizację zużycia energii,

• ograniczanie ilości odpadów,

• wdrażanie technologii przyjaznych środowisku.

Wdrożenie systemu HSE najczęściej wiąże się z certyfikacją potwierdzającą zgodność funkcjonujących w organizacji procedur z uznanymi normami międzynarodowymi. Najczęściej są to dwie wzajemnie uzupełniające się normy:

Certyfikat potwierdzający funkcjonowanie systemu wydają jednostki certyfikujące po przeprowadzeniu audytu. Aby certyfikat był wiarygodny, jednostka certyfikująca powinna posiadać akredytację Polskiego Centrum Akredytacji (PCA). PCA nie wydaje certyfikatów firmom, tylko zatwierdza i kontroluje firmy certyfikujące.

Jednak pojęcie certyfikat HSE może odnosić się do różnych dokumentów i – w zależności od potrzeb – wydawany jest przez:

• Jednostki certyfikujące – wydają certyfikaty systemowe potwierdzające zgodność procedur w firmie z normami międzynarodowymi (np. ISO 45001, ISO 14001).

• Akredytowane instytucje szkoleniowe – wydają uznawane na całym świecie certyfikaty indywidualne dla specjalistów.

• Firmy szkoleniowe i doradcze – wydają zaświadczenia i certyfikaty ukończenia kursów specjalistycznych.

W organizacjach wdrażających system HSE wyznacza się osobę odpowiedzialną za jego funkcjonowanie i doskonalenie. Pełnomocnik ds. HSE odpowiada za:

• wdrożenie i utrzymanie systemu HSE,

• nadzór nad dokumentacją,

• koordynację działań związanych z bezpieczeństwem i ochroną środowiska,

• komunikację wewnętrzną dotyczącą systemu HSE,

• przygotowanie organizacji do audytów certyfikujących,

• inicjowanie działań doskonalących.

W zależności od wielkości przedsiębiorstwa funkcję tę może pełnić odrębny pełnomocnik lub osoba łącząca obowiązki związane z zarządzaniem jakością, BHP i ochroną środowiska.

Jednym z podstawowych elementów systemu HSE jest zarządzanie ryzykiem środowiskowym, czyli uporządkowany proces identyfikowania, oceny i ograniczania wpływu działalności przedsiębiorstwa na środowisko.

Pierwszym etapem jest rozpoznanie obszarów, w których działalność przedsiębiorstwa może powodować negatywny wpływ na środowisko lub prowadzić do naruszenia przepisów.

Najczęstsze źródła ryzyka środowiskowego to:

• emisje do powietrza, w tym CO₂, pyły oraz inne substancje,

• ścieki i zanieczyszczenie wód,

• niewłaściwe gospodarowanie odpadami,

• awarie, takie jak wycieki, pożary czy skażenia,

• niezgodność z przepisami, np. brak wymaganych pozwoleń lub nieterminowe złożenie sprawozdań.

Do identyfikacji ryzyka wykorzystuje się przede wszystkim:

• przegląd aspektów środowiskowych zgodnie z wymaganiami norm ISO,

• analizę procesów technologicznych i organizacyjnych,

• audyty oraz kontrole wewnętrzne.

Nie wszystkie zagrożenia mają jednakowe znaczenie. Dlatego kolejnym krokiem jest ocena ryzyka z uwzględnieniem dwóch podstawowych kryteriów:

• prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia,

• skutków dla środowiska, działalności przedsiębiorstwa oraz zgodności z przepisami.

Po ocenie ryzyka należy wdrożyć działania ograniczające możliwość wystąpienia zagrożeń lub minimalizujące ich skutki.

Najczęściej stosowane środki kontroli obejmują:

• techniczne - instalacje filtrujące, systemy zabezpieczeń, wanny wychwytowe,

• organizacyjne - procedury postępowania, instrukcje, zasady gospodarki odpadami,

• organizacyjno-personalne - szkolenia pracowników, wyznaczenie odpowiedzialności, nadzór nad realizacją obowiązków.

Ryzyko pozostawione bez wskazania osoby odpowiedzialnej za zarządzanie nim jest niewłaściwie kontrolowane. Każde ryzyko powinno być przypisane do konkretnego pracownika, np. kierownika produkcji.

Skuteczne zarządzanie ryzykiem wymaga stałego monitorowania danych pozwalających ocenić funkcjonowanie systemu.

Monitorowanie obejmuje:

• mierzalne wskaźniki środowiskowe (np. emisje, odpady),

• zgodność (terminy raportów, decyzje),

• incydenty środowiskowe.

Przykładami mierzalnych wskaźników środowiskowych są liczba incydentów środowiskowych, procent zgodności z wymaganiami oraz poziom emisji względem limitu.

6. Audyty i kontrole wewnętrzne

Regularna weryfikacja działania systemu pozwala wykrywać niezgodności oraz obszary wymagające doskonalenia. W tym celu prowadzi się:

• audyty HSE,

• kontrole wewnętrzne,

• przeglądy zarządzania wykonywane przez kierownictwo.

7. Zarządzanie incydentami środowiskowymi

Każdy incydent środowiskowy powinien zostać nie tylko usunięty, ale również przeanalizowany pod kątem jego przyczyn. Standardowe postępowanie obejmuje:

1. zgłoszenie incydentu,

2. analizę przyczyn,

3. wdrożenie działań korygujących,

4. podjęcie działań zapobiegawczych ograniczających ryzyko ponownego wystąpienia zdarzenia.